推荐

第 32 / 35 回

〔 一yī 〕 「 泉quán 」 原yuán 作zuò 「 水shuǐ 」 , 據jù 清qīng 仿fǎng 宋sòng 大dà 字zì 本běn 改gǎi 。 按àn 說shuō 文wén : 「 泉quán , 水shuǐ 原yuán ( 源yuán ) 也yě 。 」 「 壅yōng 泉quán 」 即jí 下xià 文wén 「 專zhuān 小xiǎo 利lì 」 , 「 激jī 水shuǐ 」 即jí 下xià 文wén 「 病bìng 鄰lín 國guó 」 。

魯lǔ 欲yù 使shǐ 慎shèn 子zi 為wèi 將jiāng 軍jūn 。 慎shèn 子zi , 魯lǔ 臣chén 。 孟mèng 子zi 曰yuē : 「 不bù 教jiào 民mín 而ér 用yòng 之zhī , 謂wèi 之zhī 殃yāng 民mín 。 殃yāng 民mín 者zhě , 不bù 容róng 於yú 堯yáo 舜shùn 之zhī 世shì 。 教jiào 民mín 者zhě , 教jiào 之zhī 禮lǐ 義yì , 使shǐ 知zhī 入rù 事shì 父fù 兄xiōng , 出chū 事shì 長zhǎng 上shàng 也yě 。 用yòng 之zhī , 使shǐ 之zhī 戰zhàn 也yě 。 一yī 戰zhàn 勝shèng 齊qí , 遂suì 有yǒu 南nán 陽yáng , 然rán 且qiě 不bù 可kě 。 」 是shì 時shí 魯lǔ 蓋gài 欲yù 使shǐ 慎shèn 子zi 伐fá 齊qí , 取qǔ 南nán 陽yáng 也yě 。 故gù 孟mèng 子zi 言yán 就jiù 使shǐ 慎shèn 子zi 善shàn 戰zhàn 有yǒu 功gōng 如rú 此cǐ , 且qiě 猶yóu 不bù 可kě 。 慎shèn 子zi 勃bó 然rán 不bù 悅yuè 曰yuē : 「 此cǐ 則zé 滑huá 釐lí 所suǒ 不bù 識shí 也yě 。 」 滑huá , 音yīn 骨gǔ 。 滑huá 釐lí , 慎shèn 子zi 名míng 。 曰yuē : 「 吾wú 明míng 告gào 子zi 。 天tiān 子zi 之zhī 地dì 方fāng 千qiān 里lǐ ; 不bù 千qiān 里lǐ , 不bù 足zú 以yǐ 待dài 諸zhū 侯hóu 。 諸zhū 侯hóu 之zhī 地dì 方fāng 百bǎi 里lǐ ; 不bù 百bǎi 里lǐ , 不bù 足zú 以yǐ 守shǒu 宗zōng 廟miào 之zhī 典diǎn 籍jí 。 待dài 諸zhū 侯hóu , 謂wèi 待dài 其qí 朝cháo 覲jìn 聘pìn 問wèn 之zhī 禮lǐ 。 宗zōng 廟miào 典diǎn 籍jí , 祭jì 祀sì 會huì 同tóng 之zhī 常cháng 制zhì 也yě 。 周zhōu 公gōng 之zhī 封fēng 於yú 魯lǔ , 為wèi 方fāng 百bǎi 里lǐ 也yě ; 地dì 非fēi 不bù 足zú , 而ér 儉jiǎn 於yú 百bǎi 里lǐ 。 太tài 公gōng 之zhī 封fēng 於yú 齊qí 也yě , 亦yì 為wèi 方fāng 百bǎi 里lǐ 也yě ; 地dì 非fēi 不bù 足zú 也yě , 而ér 儉jiǎn 於yú 百bǎi 里lǐ 。 二èr 公gōng 有yǒu 大dà 勳xūn 勞láo 於yú 天tiān 下xià , 而ér 其qí 封fēng 國guó 不bù 過guò 百bǎi 里lǐ 。 儉jiǎn , 止zhǐ 而ér 不bù 過guò 之zhī 意yì 也yě 。 今jīn 魯lǔ 方fāng 百bǎi 里lǐ 者zhě 五wǔ , 子zi 以yǐ 為wèi 有yǒu 王wáng 者zhě 作zuò , 則zé 魯lǔ 在zài 所suǒ 損sǔn 乎hū ? 在zài 所suǒ 益yì 乎hū ? 魯lǔ 地dì 之zhī 大dà , 皆jiē 并bìng 吞tūn 小xiǎo 國guó 而ér 得dé 之zhī 。 有yǒu 王wáng 者zhě 作zuò , 則zé 必bì 在zài 所suǒ 損sǔn 矣yǐ 。 徒tú 取qǔ 諸zhū 彼bǐ 以yǐ 與yǔ 此cǐ , 然rán 且qiě 仁rén 者zhě 不bù 為wèi , 況kuàng 於yú 殺shā 人rén 以yǐ 求qiú 之zhī 乎hū ? 徒tú , 空kōng 也yě , 言yán 不bù 殺shā 人rén 而ér 取qǔ 之zhī 也yě 。 君jūn 子zi 之zhī 事shì 君jūn 也yě , 務wù 引yǐn 其qí 君jūn 以yǐ 當dāng 道dào , 志zhì 於yú 仁rén 而ér 已yǐ 。 」 當dāng 道dào , 謂wèi 事shì 合hé 於yú 理lǐ , 志zhì 仁rén , 謂wèi 心xīn 在zài 於yú 仁rén 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 今jīn 之zhī 事shì 君jūn 者zhě 曰yuē : 『 我wǒ 能néng 為wèi 君jūn 辟pì 土tǔ 地dì , 充chōng 府fǔ 庫kù 。 』 今jīn 之zhī 所suǒ 謂wèi 良liáng 臣chén , 古gǔ 之zhī 所suǒ 謂wèi 民mín 賊zéi 也yě 。 君jūn 不bù 鄉xiāng 道dào , 不bù 志zhì 於yú 仁rén , 而ér 求qiú 富fù 之zhī , 是shì 富fù 桀jié 也yě 。 為wèi , 去qù 聲shēng 。 辟pì , 與yǔ 闢pì 同tóng 。 鄉xiāng , 與yǔ 向xiàng 同tóng , 下xià 皆jiē 同tóng 。 辟pì , 開kāi 墾kěn 也yě 。 『 我wǒ 能néng 為wèi 君jūn 約yuē 與yǔ 國guó , 戰zhàn 必bì 克kè 。 』 今jīn 之zhī 所suǒ 謂wèi 良liáng 臣chén , 古gǔ 之zhī 所suǒ 謂wèi 民mín 賊zéi 也yě 。 君jūn 不bù 鄉xiāng 道dào , 不bù 志zhì 於yú 仁rén , 而ér 求qiú 為wèi 之zhī 強qiáng 戰zhàn , 是shì 輔fǔ 桀jié 也yě 。 約yuē , 要yào 結jié 也yě 。 與yǔ 國guó , 和hé 好hǎo 相xiāng 與yǔ 之zhī 國guó 也yě 。 由yóu 今jīn 之zhī 道dào , 無wú 變biàn 今jīn 之zhī 俗sú , 雖suī 與yǔ 之zhī 天tiān 下xià , 不bù 能néng 一yī 朝cháo 居jū 也yě 。 」 言yán 必bì 爭zhēng 奪duó 而ér 至zhì 於yú 危wēi 亡wáng 也yě 。

白bái 圭guī 曰yuē : 「 吾wú 欲yù 二èr 十shí 而ér 取qǔ 一yī , 何hé 如rú ? 」 白bái 圭guī , 名míng 丹dān , 周zhōu 人rén 也yě 。 欲yù 更gèng 稅shuì 法fǎ , 二èr 十shí 分fēn 而ér 取qǔ 其qí 一yī 分fēn 。 林lín 氏shì 曰yuē : 「 按àn 史shǐ 記jì : 白bái 圭guī 能néng 薄báo 飲yǐn 食shí , 忍rěn 嗜shì 欲yù , 與yǔ 童tóng 僕pú 同tóng 苦kǔ 樂lè 。 樂lè 觀guān 時shí 變biàn , 人rén 棄qì 我wǒ 取qǔ , 人rén 取qǔ 我wǒ 與yǔ , 以yǐ 此cǐ 居jū 積jī 致zhì 富fù 。 其qí 為wèi 此cǐ 論lùn , 蓋gài 欲yù 以yǐ 其qí 術shù 施shī 之zhī 國guó 家jiā 也yě 。 」 孟mèng 子zi 曰yuē : 「 子zi 之zhī 道dào , 貉háo 道dào 也yě 。 貉háo , 音yīn 陌mò 。 貉háo , 北běi 方fāng 夷yí 狄dí 之zhī 國guó 名míng 也yě 。 萬wàn 室shì 之zhī 國guó , 一yī 人rén 陶táo , 則zé 可kě 乎hū ? 」 曰yuē : 「 不bù 可kě , 器qì 不bù 足zú 用yòng 也yě 。 」 孟mèng 子zi 設shè 喻yù 以yǐ 詰jié 圭guī , 而ér 圭guī 亦yì 知zhī 其qí 不bù 可kě 也yě 。 曰yuē : 「 夫fū 貉háo , 五wǔ 穀gǔ 不bù 生shēng , 惟wéi 黍shǔ 生shēng 之zhī 。 無wú 城chéng 郭guō 、 宮gōng 室shì 、 宗zōng 廟miào 、 祭jì 祀sì 之zhī 禮lǐ , 無wú 諸zhū 侯hóu 幣bì 帛bó 饔yōng 飧sūn , 無wú 百bǎi 官guān 有yǒu 司sī , 故gù 二èr 十shí 取qǔ 一yī 而ér 足zú 也yě 。 夫fū , 音yīn 扶fú 。 北běi 方fāng 地dì 寒hán , 不bù 生shēng 五wǔ 穀gǔ , 黍shǔ 早zǎo 熟shú , 故gù 生shēng 之zhī 。 饔yōng 飧sūn , 以yǐ 飲yǐn 食shí 饋kuì 客kè 之zhī 禮lǐ 也yě 。 今jīn 居jū 中zhōng 國guó , 去qù 人rén 倫lún , 無wú 君jūn 子zi , 如rú 之zhī 何hé 其qí 可kě 也yě ? 無wú 君jūn 臣chén 、 祭jì 祀sì 、 交jiāo 際jì 之zhī 禮lǐ , 是shì 去qù 人rén 倫lún ; 無wú 百bǎi 官guān 有yǒu 司sī , 是shì 無wú 君jūn 子zi 。 陶táo 以yǐ 寡guǎ , 且qiě 不bù 可kě 以yǐ 為wèi 國guó , 況kuàng 無wú 君jūn 子zi 乎hū ? 因yīn 其qí 辭cí 以yǐ 折zhé 之zhī 。 欲yù 輕qīng 之zhī 於yú 堯yáo 舜shùn 之zhī 道dào 者zhě , 大dà 貉háo 小xiǎo 貉háo 也yě ; 欲yù 重zhòng 之zhī 於yú 堯yáo 舜shùn 之zhī 道dào 者zhě , 大dà 桀jié 小xiǎo 桀jié 也yě 。 」 什shén 一yī 而ér 稅shuì , 堯yáo 舜shùn 之zhī 道dào 也yě 。 多duō 則zé 桀jié , 寡guǎ 則zé 貉háo 。 今jīn 欲yù 輕qīng 重zhòng 之zhī , 則zé 是shì 小xiǎo 貉háo 、 小xiǎo 桀jié 而ér 已yǐ 。

白bái 圭guī 曰yuē : 「 丹dān 之zhī 治zhì 水shuǐ 也yě 愈yù 於yú 禹yǔ 。 」 趙zhào 氏shì 曰yuē : 「 當dāng 時shí 諸zhū 侯hóu 有yǒu 小xiǎo 水shuǐ , 白bái 圭guī 為wèi 之zhī 築zhù 隄dī , 壅yōng 而ér 注zhù 之zhī 他tā 國guó 。 」 孟mèng 子zi 曰yuē : 「 子zi 過guò 矣yǐ 。 禹yǔ 之zhī 治zhì 水shuǐ , 水shuǐ 之zhī 道dào 也yě 。 順shùn 水shuǐ 之zhī 性xìng 也yě 。 是shì 故gù 禹yǔ 以yǐ 四sì 海hǎi 為wèi 壑hè , 今jīn 吾wú 子zi 以yǐ 鄰lín 國guó 為wèi 壑hè 。 壑hè , 受shòu 水shuǐ 處chù 也yě 。 水shuǐ 逆nì 行xíng , 謂wèi 之zhī 洚jiàng 水shuǐ 。 洚jiàng 水shuǐ 者zhě , 洪hóng 水shuǐ 也yě , 仁rén 人rén 之zhī 所suǒ 惡è 也yě 。 吾wú 子zi 過guò 矣yǐ 。 」 惡è , 去qù 聲shēng 。 水shuǐ 逆nì 行xíng 者zhě , 下xià 流liú 壅yōng 塞sāi , 故gù 水shuǐ 逆nì 流liú , 今jīn 乃nǎi 壅yōng 水shuǐ 以yǐ 害hài 人rén , 則zé 與yǔ 洪hóng 水shuǐ 之zhī 災zāi 無wú 異yì 矣yǐ 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 君jūn 子zi 不bù 亮liàng , 惡è 乎hū 執zhí ? 」 惡è , 平píng 聲shēng 。 亮liàng , 信xìn 也yě , 與yǔ 諒liàng 同tóng 。 惡è 乎hū 執zhí , 言yán 凡fán 事shì 苟gǒu 且qiě , 無wú 所suǒ 執zhí 持chí 也yě 。

魯lǔ 欲yù 使shǐ 樂lè 正zhèng 子zi 為wèi 政zhèng 。 孟mèng 子zi 曰yuē : 「 吾wú 聞wén 之zhī , 喜xǐ 而ér 不bù 寐mèi 。 」 喜xǐ 其qí 道dào 之zhī 得dé 行xíng 。 公gōng 孫sūn 丑chǒu 曰yuē : 「 樂lè 正zhèng 子zi 強qiáng 乎hū ? 」 曰yuē : 「 否fǒu 。 」 「 有yǒu 知zhī 慮lǜ 乎hū ? 」 曰yuē : 「 否fǒu 。 」 「 多duō 聞wén 識shí 乎hū ? 」 曰yuē : 「 否fǒu 。 」 知zhī , 去qù 聲shēng 。 此cǐ 三sān 者zhě , 皆jiē 當dāng 世shì 之zhī 所suǒ 尚shàng , 而ér 樂lè 正zhèng 子zi 之zhī 所suǒ 短duǎn , 故gù 丑chǒu 疑yí 而ér 歷lì 問wèn 之zhī 。 「 然rán 則zé 奚xī 為wèi 喜xǐ 而ér 不bù 寐mèi ? 」 丑chǒu 問wèn 也yě 。 曰yuē : 「 其qí 為wèi 人rén 也yě 好hǎo 善shàn 。 」 好hǎo , 去qù 聲shēng , 下xià 同tóng 。 「 好hǎo 善shàn 足zú 乎hū ? 」 丑chǒu 問wèn 也yě 。 曰yuē : 「 好hǎo 善shàn 優yōu 於yú 天tiān 下xià , 而ér 況kuàng 魯lǔ 國guó 乎hū ? 優yōu , 有yǒu 餘yú 裕yù 也yě 。 言yán 雖suī 治zhì 天tiān 下xià , 尚shàng 有yǒu 餘yú 力lì 也yě 。 夫fū 苟gǒu 好hǎo 善shàn , 則zé 四sì 海hǎi 之zhī 內nèi , 皆jiē 將jiāng 輕qīng 千qiān 里lǐ 而ér 來lái 告gào 之zhī 以yǐ 善shàn 。 夫fū , 音yīn 扶fú , 下xià 同tóng 。 輕qīng , 易yì 也yě , 言yán 不bù 以yǐ 千qiān 里lǐ 為wèi 難nán 也yě 。 夫fū 苟gǒu 不bù 好hǎo 善shàn , 則zé 人rén 將jiāng 曰yuē : 『 訑yí 訑yí , 予yǔ 既jì 已yǐ 知zhī 之zhī 矣yǐ 。 』 訑yí 訑yí 之zhī 聲shēng 音yīn 顏yán 色sè , 距jù 人rén 於yú 千qiān 里lǐ 之zhī 外wài 。 士shì 止zhǐ 於yú 千qiān 里lǐ 之zhī 外wài , 則zé 讒chán 諂chǎn 面miàn 諛yú 之zhī 人rén 至zhì 矣yǐ 。 與yǔ 讒chán 諂chǎn 面miàn 諛yú 之zhī 人rén 居jū , 國guó 欲yù 治zhì , 可kě 得dé 乎hū ? 」 訑yí , 音yīn 移yí 。 治zhì , 去qù 聲shēng 。 訑yí 訑yí , 自zì 足zú 其qí 智zhì , 不bù 嗜shì 善shàn 言yán 之zhī 貌mào 。 君jūn 子zi 小xiǎo 人rén , 迭dié 為wèi 消xiāo 長zhǎng 。 直zhí 諒liàng 多duō 聞wén 之zhī 士shì 遠yuǎn , 則zé 讒chán 諂chǎn 面miàn 諛yú 之zhī 人rén 至zhì , 理lǐ 勢shì 然rán 也yě 。 此cǐ 章zhāng 言yán 為wèi 政zhèng , 不bù 在zài 於yú 用yòng 一yī 己jǐ 之zhī 長zhǎng , 而ér 貴guì 於yú 有yǒu 以yǐ 來lái 天tiān 下xià 之zhī 善shàn 。

陳chén 子zi 曰yuē : 「 古gǔ 之zhī 君jūn 子zi 何hé 如rú 則zé 仕shì ? 」 孟mèng 子zi 曰yuē : 「 所suǒ 就jiù 三sān , 所suǒ 去qù 三sān 。 其qí 目mù 在zài 下xià 。 迎yíng 之zhī 致zhì 敬jìng 以yǐ 有yǒu 禮lǐ , 言yán 將jiāng 行xíng 其qí 言yán 也yě , 則zé 就jiù 之zhī ; 禮lǐ 貌mào 未wèi 衰shuāi , 言yán 弗fú 行xíng 也yě , 則zé 去qù 之zhī 。 所suǒ 謂wèi 見jiàn 行xíng 可kě 之zhī 仕shì , 若ruò 孔kǒng 子zi 於yú 季jì 桓huán 子zi 是shì 也yě 。 受shòu 女nǚ 樂lè 而ér 不bù 朝cháo , 則zé 去qù 之zhī 矣yǐ 。 其qí 次cì , 雖suī 未wèi 行xíng 其qí 言yán 也yě , 迎yíng 之zhī 致zhì 敬jìng 以yǐ 有yǒu 禮lǐ , 則zé 就jiù 之zhī ; 禮lǐ 貌mào 衰shuāi , 則zé 去qù 之zhī 。 所suǒ 謂wèi 際jì 可kě 之zhī 仕shì , 若ruò 孔kǒng 子zi 於yú 衛wèi 靈líng 公gōng 是shì 也yě 。 故gù 與yǔ 公gōng 遊yóu 於yú 囿yòu , 公gōng 仰yǎng 視shì 蜚fēi 鴈yàn 而ér 後hòu 去qù 之zhī 。 其qí 下xià , 朝cháo 不bù 食shí , 夕xī 不bù 食shí , 飢jī 餓è 不bù 能néng 出chū 門mén 戶hù 。 君jūn 聞wén 之zhī 曰yuē : 『 吾wú 大dà 者zhě 不bù 能néng 行xíng 其qí 道dào , 又yòu 不bù 能néng 從cóng 其qí 言yán 也yě , 使shǐ 飢jī 餓è 於yú 我wǒ 土tǔ 地dì , 吾wú 恥chǐ 之zhī 。 』 周zhōu 之zhī , 亦yì 可kě 受shòu 也yě , 免miǎn 死sǐ 而ér 已yǐ 矣yǐ 。 」 所suǒ 謂wèi 公gōng 養yǎng 之zhī 仕shì 也yě 。 君jūn 之zhī 於yú 民mín , 固gù 有yǒu 周zhōu 之zhī 之zhī 義yì , 況kuàng 此cǐ 又yòu 有yǒu 悔huǐ 過guò 之zhī 言yán , 所suǒ 以yǐ 可kě 受shòu 。 然rán 未wèi 至zhì 於yú 飢jī 餓è 不bù 能néng 出chū 門mén 戶hù , 則zé 猶yóu 不bù 受shòu 也yě 。 其qí 曰yuē 免miǎn 死sǐ 而ér 已yǐ , 則zé 其qí 所suǒ 受shòu 亦yì 有yǒu 節jié 矣yǐ 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 舜shùn 發fā 於yú 畎quǎn 畝mǔ 之zhī 中zhōng , 傅fù 說shuō 舉jǔ 於yú 版bǎn 築zhù 之zhī 閒xián , 膠jiāo 鬲gé 舉jǔ 於yú 魚yú 鹽yán 之zhī 中zhōng , 管guǎn 夷yí 吾wú 舉jǔ 於yú 士shì , 孫sūn 叔shū 敖áo 舉jǔ 於yú 海hǎi , 百bǎi 里lǐ 奚xī 舉jǔ 於yú 市shì 。 說shuō , 音yīn 悅yuè 。 舜shùn 耕gēng 歷lì 山shān , 三sān 十shí 登dēng 庸yōng 。 說shuō 築zhù 傅fù 嚴yán , 武wǔ 丁dīng 舉jǔ 之zhī 。 膠jiāo 鬲gé 遭zāo 亂luàn , 鬻yù 販fàn 魚yú 鹽yán , 文wén 王wáng 舉jǔ 之zhī 。 管guǎn 仲zhòng 囚qiú 於yú 士shì 官guān , 桓huán 公gōng 舉jǔ 以yǐ 相xiāng 國guó 。 孫sūn 叔shū 敖áo 隱yǐn 處chù 海hǎi 濱bīn , 楚chǔ 莊zhuāng 王wáng 舉jǔ 之zhī 為wèi 令lìng 尹yǐn 。 百bǎi 里lǐ 奚xī 事shì 見jiàn 前qián 篇piān 。 故gù 天tiān 將jiāng 降jiàng 大dà 任rèn 於yú 是shì 人rén 也yě , 必bì 先xiān 苦kǔ 其qí 心xīn 志zhì , 勞láo 其qí 筋jīn 骨gǔ , 餓è 其qí 體tǐ 膚fū , 空kōng 乏fá 其qí 身shēn , 行xíng 拂fú 亂luàn 其qí 所suǒ 為wèi , 所suǒ 以yǐ 動dòng 心xīn 忍rěn 性xìng , 曾céng 益yì 其qí 所suǒ 不bù 能néng 。 曾céng , 與yǔ 增zēng 同tóng 。 降jiàng 大dà 任rèn , 使shǐ 之zhī 任rèn 大dà 事shì 也yě , 若ruò 舜shùn 以yǐ 下xià 是shì 也yě 。 空kōng , 窮qióng 也yě 。 乏fá , 絕jué 也yě 。 拂fú , 戾lì 也yě , 言yán 使shǐ 之zhī 所suǒ 為wèi 不bù 遂suì , 多duō 背bèi 戾lì 也yě 。 動dòng 心xīn 忍rěn 性xìng , 謂wèi 竦sǒng 動dòng 其qí 心xīn , 堅jiān 忍rěn 其qí 性xìng 也yě 。 然rán 所suǒ 謂wèi 性xìng , 亦yì 指zhǐ 氣qì 稟bǐng 食shí 色sè 而ér 言yán 耳ěr 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 若ruò 要yào 熟shú , 也yě 須xū 從cóng 這zhè 裏lǐ 過guò 。 」 人rén 恒héng 過guò , 然rán 後hòu 能néng 改gǎi ; 困kùn 於yú 心xīn , 衡héng 於yú 慮lǜ , 而ér 後hòu 作zuò ; 徵zhēng 於yú 色sè , 發fā 於yú 聲shēng , 而ér 後hòu 喻yù 。 衡héng , 與yǔ 橫héng 同tóng 。 恒héng , 常cháng 也yě 。 猶yóu 言yán 大dà 率lǜ 也yě 。 橫héng , 不bù 順shùn 也yě 。 作zuò , 奮fèn 起qǐ 也yě 。 徵zhēng , 驗yàn 也yě 。 喻yù , 曉xiǎo 也yě 。 此cǐ 又yòu 言yán 中zhōng 人rén 之zhī 性xìng , 常cháng 必bì 有yǒu 過guò , 然rán 後hòu 能néng 改gǎi 。 蓋gài 不bù 能néng 謹jǐn 於yú 平píng 日rì , 故gù 必bì 事shì 勢shì 窮qióng 蹙cù , 以yǐ 至zhì 困kùn 於yú 心xīn , 橫héng 於yú 慮lǜ , 然rán 後hòu 能néng 奮fèn 發fā 而ér 興xìng 起qǐ ; 不bù 能néng 燭zhú 於yú 幾jǐ 微wēi , 故gù 必bì 事shì 理lǐ 暴bào 著zhù , 以yǐ 至zhì 驗yàn 於yú 人rén 之zhī 色sè , 發fā 於yú 人rén 之zhī 聲shēng , 然rán 後hòu 能néng 警jǐng 悟wù 而ér 通tōng 曉xiǎo 也yě 。 入rù 則zé 無wú 法fǎ 家jiā 拂fú 士shì , 出chū 則zé 無wú 敵dí 國guó 外wài 患huàn 者zhě , 國guó 恒héng 亡wáng 。 拂fú , 與yǔ 弼bì 同tóng 。 此cǐ 言yán 國guó 亦yì 然rán 也yě 。 法fǎ 家jiā , 法fǎ 度dù 之zhī 世shì 臣chén 也yě 。 拂fú 士shì , 輔fǔ 弼bì 之zhī 賢xián 士shì 也yě 。 然rán 後hòu 知zhī 生shēng 於yú 憂yōu 患huàn 而ér 死sǐ 於yú 安ān 樂lè 也yě 。 」 樂lè , 音yīn 洛luò 。 以yǐ 上shàng 文wén 觀guān 之zhī , 則zé 知zhī 人rén 之zhī 生shēng 全quán , 出chū 於yú 憂yōu 患huàn , 而ér 死sǐ 亡wáng 由yóu 於yú 安ān 樂lè 矣yǐ 。 尹yǐn 氏shì 曰yuē : 「 言yán 困kùn 窮qióng 拂fú 鬱yù , 能néng 堅jiān 人rén 之zhī 志zhì , 而ér 熟shú 人rén 之zhī 仁rén , 以yǐ 安ān 樂lè 失shī 之zhī 者zhě 多duō 矣yǐ 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 教jiào 亦yì 多duō 術shù 矣yǐ , 予yǔ 不bù 屑xiè 之zhī 教jiào 誨huì 也yě 者zhě , 是shì 亦yì 教jiào 誨huì 之zhī 而ér 已yǐ 矣yǐ 。 」 多duō 術shù , 言yán 非fēi 一yī 端duān 。 屑xiè , 潔jié 也yě 。 不bù 以yǐ 其qí 人rén 為wèi 潔jié 而ér 拒jù 絕jué 之zhī , 所suǒ 謂wèi 不bù 屑xiè 之zhī 教jiào 誨huì 也yě 。 其qí 人rén 若ruò 能néng 感gǎn 此cǐ , 退tuì 自zì 修xiū 省shěng , 則zé 是shì 亦yì 我wǒ 教jiào 誨huì 之zhī 也yě 。 尹yǐn 氏shì 曰yuē : 「 言yán 或huò 抑yì 或huò 揚yáng , 或huò 與yǔ 或huò 不bù 與yǔ , 各gè 因yīn 其qí 材cái 而ér 篤dǔ 之zhī , 無wú 非fēi 教jiào 也yě 。 」
 
 
 

孟mèng 子zi 集jí 注zhù 卷juǎn 十shí 三sān

  盡jǐn 心xīn 章zhāng 句jù 上shàng 凡fán 四sì 十shí 六liù 章zhāng 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 盡jǐn 其qí 心xīn 者zhě , 知zhī 其qí 性xìng 也yě 。 知zhī 其qí 性xìng , 則zé 知zhī 天tiān 矣yǐ 。 心xīn 者zhě , 人rén 之zhī 神shén 明míng , 所suǒ 以yǐ 具jù 眾zhòng 理lǐ 而ér 應yīng 萬wàn 事shì 者zhě 也yě 。 性xìng 則zé 心xīn 之zhī 所suǒ 具jù 之zhī 理lǐ , 而ér 天tiān 又yòu 理lǐ 之zhī 所suǒ 從cóng 以yǐ 出chū 者zhě 也yě 。 人rén 有yǒu 是shì 心xīn , 莫mò 非fēi 全quán 體tǐ , 然rán 不bù 窮qióng 理lǐ , 則zé 有yǒu 所suǒ 蔽bì 而ér 無wú 以yǐ 盡jǐn 乎hū 此cǐ 心xīn 之zhī 量liàng 。 故gù 能néng 極jí 其qí 心xīn 之zhī 全quán 體tǐ 而ér 無wú 不bù 盡jǐn 者zhě , 必bì 其qí 能néng 窮qióng 夫fū 理lǐ 而ér 無wú 不bù 知zhī 者zhě 也yě 。 既jì 知zhī 其qí 理lǐ , 則zé 其qí 所suǒ 從cóng 出chū 。 亦yì 不bù 外wài 是shì 矣yǐ 。 以yǐ 大dà 學xué 之zhī 序xù 言yán 之zhī , 知zhī 性xìng 則zé 物wù 格gé 之zhī 謂wèi , 盡jǐn 心xīn 則zé 知zhī 至zhì 之zhī 謂wèi 也yě 。 存cún 其qí 心xīn , 養yǎng 其qí 性xìng , 所suǒ 以yǐ 事shì 天tiān 也yě 。 存cún , 謂wèi 操cāo 而ér 不bù 舍shě ; 養yǎng , 謂wèi 順shùn 而ér 不bù 害hài 。 事shì , 則zé 奉fèng 承chéng 而ér 不bù 違wéi 也yě 。 殀yāo 壽shòu 不bù 貳èr , 修xiū 身shēn 以yǐ 俟qí 之zhī , 所suǒ 以yǐ 立lì 命mìng 也yě 。 」 殀yāo 壽shòu , 命mìng 之zhī 短duǎn 長zhǎng 也yě 。 貳èr , 疑yí 也yě 。 不bù 貳èr 者zhě , 知zhī 天tiān 之zhī 至zhì , 修xiū 身shēn 以yǐ 俟qí 死sǐ , 則zé 事shì 天tiān 以yǐ 終zhōng 身shēn 也yě 。 立lì 命mìng , 謂wèi 全quán 其qí 天tiān 之zhī 所suǒ 付fù , 不bù 以yǐ 人rén 為wèi 害hài 之zhī 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 心xīn 也yě 、 性xìng 也yě 、 天tiān 也yě , 一yī 理lǐ 也yě 。 自zì 理lǐ 而ér 言yán 謂wèi 之zhī 天tiān , 自zì 稟bǐng 受shòu 而ér 言yán 謂wèi 之zhī 性xìng , 自zì 存cún 諸zhū 人rén 而ér 言yán 謂wèi 之zhī 心xīn 。 」 張zhāng 子zi 曰yuē : 「 由yóu 太tài 虛xū , 有yǒu 天tiān 之zhī 名míng ; 由yóu 氣qì 化huà , 有yǒu 道dào 之zhī 名míng ; 合hé 虛xū 與yǔ 氣qì , 有yǒu 性xìng 之zhī 名míng ; 合hé 性xìng 與yǔ 知zhī 覺jué , 有yǒu 心xīn 之zhī 名míng 。 」 愚yú 謂wèi 盡jǐn 心xīn 知zhī 性xìng 而ér 知zhī 天tiān , 所suǒ 以yǐ 造zào 其qí 理lǐ 也yě ; 存cún 心xīn 養yǎng 性xìng 以yǐ 事shì 天tiān , 所suǒ 以yǐ 履lǚ 其qí 事shì 也yě 。 不bù 知zhī 其qí 理lǐ , 固gù 不bù 能néng 履lǚ 其qí 事shì ; 然rán 徒tú 造zào 其qí 理lǐ 而ér 不bù 履lǚ 其qí 事shì , 則zé 亦yì 無wú 以yǐ 有yǒu 諸zhū 己jǐ 矣yǐ 。 知zhī 天tiān 而ér 不bù 以yǐ 殀yāo 壽shòu 貳èr 其qí 心xīn , 智zhì 之zhī 盡jǐn 也yě ; 事shì 天tiān 而ér 能néng 修xiū 身shēn 以yǐ 俟qí 死sǐ , 仁rén 之zhī 至zhì 也yě 。 智zhì 有yǒu 不bù 盡jǐn , 固gù 不bù 知zhī 所suǒ 以yǐ 為wèi 仁rén ; 然rán 智zhì 而ér 不bù 仁rén , 則zé 亦yì 將jiāng 流liú 蕩dàng 不bù 法fǎ , 而ér 不bù 足zú 以yǐ 為wèi 智zhì 矣yǐ 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 莫mò 非fēi 命mìng 也yě , 順shùn 受shòu 其qí 正zhèng 。 人rén 物wù 之zhī 生shēng , 吉jí 凶xiōng 禍huò 福fú , 皆jiē 天tiān 所suǒ 命mìng 。 然rán 惟wéi 莫mò 之zhī 致zhì 而ér 至zhì 者zhě , 乃nǎi 為wèi 正zhèng 命mìng , 故gù 君jūn 子zi 修xiū 身shēn 以yǐ 俟qí 之zhī , 所suǒ 以yǐ 順shùn 受shòu 乎hū 此cǐ 也yě 。 是shì 故gù 知zhī 命mìng 者zhě , 不bù 立lì 乎hū 巖yán 牆qiáng 之zhī 下xià 。 命mìng , 謂wèi 正zhèng 命mìng 。 巖yán 牆qiáng , 牆qiáng 之zhī 將jiāng 覆fù 者zhě 。 知zhī 正zhèng 命mìng , 則zé 不bù 處chù 危wēi 地dì 以yǐ 取qǔ 覆fù 壓yā 之zhī 禍huò 。 盡jǐn 其qí 道dào 而ér 死sǐ 者zhě , 正zhèng 命mìng 也yě 。 盡jǐn 其qí 道dào , 則zé 所suǒ 值zhí 之zhī 吉jí 凶xiōng , 皆jiē 莫mò 之zhī 致zhì 而ér 至zhì 者zhě 矣yǐ 。 桎zhì 梏gù 死sǐ 者zhě , 非fēi 正zhèng 命mìng 也yě 。 」 桎zhì 梏gù , 所suǒ 以yǐ 拘jū 罪zuì 人rén 者zhě 。 言yán 犯fàn 罪zuì 而ér 死sǐ , 與yǔ 立lì 巖yán 牆qiáng 之zhī 下xià 者zhě 同tóng , 皆jiē 人rén 所suǒ 取qǔ , 非fēi 天tiān 所suǒ 為wèi 也yě 。 此cǐ 章zhāng 與yǔ 上shàng 章zhāng 蓋gài 一yī 時shí 之zhī 言yán , 所suǒ 以yǐ 發fā 其qí 末mò 句jù 未wèi 盡jǐn 之zhī 意yì 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 求qiú 則zé 得dé 之zhī , 舍shě 則zé 失shī 之zhī , 是shì 求qiú 有yǒu 益yì 於yú 得dé 也yě , 求qiú 在zài 我wǒ 者zhě 也yě 。 舍shě , 上shàng 聲shēng 。 在zài 我wǒ 者zhě , 謂wèi 仁rén 義yì 禮lǐ 智zhì , 凡fán 性xìng 之zhī 所suǒ 有yǒu 者zhě 。 求qiú 之zhī 有yǒu 道dào , 得dé 之zhī 有yǒu 命mìng , 是shì 求qiú 無wú 益yì 於yú 得dé 也yě , 求qiú 在zài 外wài 者zhě 也yě 。 」 有yǒu 道dào , 言yán 不bù 可kě 妄wàng 求qiú 。 有yǒu 命mìng , 則zé 不bù 可kě 必bì 得dé 。 在zài 外wài 者zhě , 謂wèi 富fù 貴guì 利lì 達dá , 凡fán 外wài 物wù 皆jiē 是shì 。 趙zhào 氏shì 曰yuē : 「 言yán 為wèi 仁rén 由yóu 己jǐ , 富fù 貴guì 在zài 天tiān , 如rú 不bù 可kě 求qiú , 從cóng 吾wú 所suǒ 好hǎo 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 萬wàn 物wù 皆jiē 備bèi 於yú 我wǒ 矣yǐ 。 此cǐ 言yán 理lǐ 之zhī 本běn 然rán 也yě 。 大dà 則zé 君jūn 臣chén 父fù 子zi , 小xiǎo 則zé 事shì 物wù 細xì 微wēi , 其qí 當dāng 然rán 之zhī 理lǐ , 無wú 一yī 不bù 具jù 於yú 性xìng 分fēn 之zhī 內nèi 也yě 。 反fǎn 身shēn 而ér 誠chéng , 樂lè 莫mò 大dà 焉yān 。 樂lè , 音yīn 洛luò 。 誠chéng , 實shí 也yě 。 言yán 反fǎn 諸zhū 身shēn , 而ér 所suǒ 備bèi 之zhī 理lǐ , 皆jiē 如rú 惡è 惡è 臭chòu 、 好hǎo 好hǎo 色sè 之zhī 實shí 然rán , 則zé 其qí 行xíng 之zhī 不bù 待dài 勉miǎn 強qiáng 而ér 無wú 不bù 利lì 矣yǐ , 其qí 為wèi 樂lè 孰shú 大dà 於yú 是shì 。 強qiáng 恕shù 而ér 行xíng , 求qiú 仁rén 莫mò 近jìn 焉yān 。 」 強qiáng , 上shàng 聲shēng 。 強qiáng , 勉miǎn 強qiáng 也yě 。 恕shù , 推tuī 己jǐ 以yǐ 及jí 人rén 也yě 。 反fǎn 身shēn 而ér 誠chéng 則zé 仁rén 矣yǐ , 其qí 有yǒu 未wèi 誠chéng , 則zé 是shì 猶yóu 有yǒu 私sī 意yì 之zhī 隔gé , 而ér 理lǐ 未wèi 純chún 也yě 。 故gù 當dāng 凡fán 事shì 勉miǎn 強qiáng , 推tuī 己jǐ 及jí 人rén , 庶shù 幾jǐ 心xīn 公gōng 理lǐ 得dé 而ér 仁rén 不bù 遠yuǎn 也yě 。 此cǐ 章zhāng 言yán 萬wàn 物wù 之zhī 理lǐ 具jù 於yú 吾wú 身shēn , 體tǐ 之zhī 而ér 實shí , 則zé 道dào 在zài 我wǒ 而ér 樂lè 有yǒu 餘yú ; 行xíng 之zhī 以yǐ 恕shù , 則zé 私sī 不bù 容róng 而ér 仁rén 可kě 得dé 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 行xíng 之zhī 而ér 不bù 著zhù 焉yān , 習xí 矣yǐ 而ér 不bù 察chá 焉yān , 終zhōng 身shēn 由yóu 之zhī 而ér 不bù 知zhī 其qí 道dào 者zhě , 眾zhòng 也yě 。 」 著zhù 者zhě , 知zhī 之zhī 明míng ; 察chá 者zhě , 識shí 之zhī 精jīng 。 言yán 方fāng 行xíng 之zhī 而ér 不bù 能néng 明míng 其qí 所suǒ 當dāng 然rán , 既jì 習xí 矣yǐ 而ér 猶yóu 不bù 識shí 其qí 所suǒ 以yǐ 然rán , 所suǒ 以yǐ 終zhōng 身shēn 由yóu 之zhī 而ér 不bù 知zhī 其qí 道dào 者zhě 多duō 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 人rén 不bù 可kě 以yǐ 無wú 恥chǐ 。 無wú 恥chǐ 之zhī 恥chǐ , 無wú 恥chǐ 矣yǐ 。 」 趙zhào 氏shì 曰yuē : 「 人rén 能néng 恥chǐ 己jǐ 之zhī 無wú 所suǒ 恥chǐ , 是shì 能néng 改gǎi 行xíng 從cóng 善shàn 之zhī 人rén , 終zhōng 身shēn 無wú 復fù 有yǒu 恥chǐ 辱rǔ 之zhī 累lèi 矣yǐ 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 恥chǐ 之zhī 於yú 人rén 大dà 矣yǐ 。 恥chǐ 者zhě , 吾wú 所suǒ 固gù 有yǒu 羞xiū 惡è 之zhī 心xīn 也yě 。 存cún 之zhī 則zé 進jìn 於yú 聖shèng 賢xián , 失shī 之zhī 則zé 入rù 於yú 禽qín 獸shòu , 故gù 所suǒ 繫xì 為wèi 甚shèn 大dà 。 為wèi 機jī 變biàn 之zhī 巧qiǎo 者zhě , 無wú 所suǒ 用yòng 恥chǐ 焉yān 。 為wèi 機jī 械xiè 變biàn 詐zhà 之zhī 巧qiǎo 者zhě , 所suǒ 為wèi 之zhī 事shì 皆jiē 人rén 所suǒ 深shēn 恥chǐ , 而ér 彼bǐ 方fāng 且qiě 自zì 以yǐ 為wèi 得dé 計jì , 故gù 無wú 所suǒ 用yòng 其qí 愧kuì 恥chǐ 之zhī 心xīn 也yě 。 不bù 恥chǐ 不bù 若ruò 人rén , 何hé 若ruò 人rén 有yǒu ? 」 但dàn 無wú 恥chǐ 一yī 事shì 不bù 如rú 人rén , 則zé 事shì 事shì 不bù 如rú 人rén 矣yǐ 。 或huò 曰yuē : 「 不bù 恥chǐ 其qí 不bù 如rú 人rén , 則zé 何hé 能néng 有yǒu 如rú 人rén 之zhī 事shì 。 」 其qí 義yì 亦yì 通tōng 。 或huò 問wèn : 「 人rén 有yǒu 恥chǐ 不bù 能néng 之zhī 心xīn 如rú 何hé ? 」 程chéng 子zi 曰yuē : 「 恥chǐ 其qí 不bù 能néng 而ér 為wèi 之zhī 可kě 也yě , 恥chǐ 其qí 不bù 能néng 而ér 掩yǎn 藏cáng 之zhī 不bù 可kě 也yě 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 古gǔ 之zhī 賢xián 王wáng 好hǎo 善shàn 而ér 忘wàng 勢shì , 古gǔ 之zhī 賢xián 士shì 何hé 獨dú 不bù 然rán ? 樂lè 其qí 道dào 而ér 忘wàng 人rén 之zhī 勢shì 。 故gù 王wáng 公gōng 不bù 致zhì 敬jìng 盡jǐn 禮lǐ , 則zé 不bù 得dé 亟jí 見jiàn 之zhī 。 見jiàn 且qiě 由yóu 不bù 得dé 亟jí , 而ér 況kuàng 得dé 而ér 臣chén 之zhī 乎hū ? 」 好hǎo , 去qù 聲shēng 。 樂lè , 音yīn 洛luò 。 亟jí , 去qù 吏lì 反fǎn 。 言yán 君jūn 當dāng 屈qū 己jǐ 以yǐ 下xià 賢xián , 士shì 不bù 枉wǎng 道dào 而ér 求qiú 利lì 。 二èr 者zhě 勢shì 若ruò 相xiāng 反fǎn , 而ér 實shí 則zé 相xiāng 成chéng , 蓋gài 亦yì 各gè 盡jǐn 其qí 道dào 而ér 已yǐ 。

孟mèng 子zi 謂wèi 宋sòng 句jù 踐jiàn 曰yuē : 「 子zi 好hǎo 遊yóu 乎hū ? 吾wú 語yǔ 子zi 遊yóu 。 句jù , 音yīn 鉤gōu 。 好hǎo 、 語yǔ , 皆jiē 去qù 聲shēng 。 宋sòng , 姓xìng 。 句jù 踐jiàn , 名míng 。 遊yóu , 遊yóu 說shuō 也yě 。 人rén 知zhī 之zhī , 亦yì 囂xiāo 囂xiāo ; 人rén 不bù 知zhī , 亦yì 囂xiāo 囂xiāo 。 」 趙zhào 氏shì 曰yuē : 「 囂xiāo 囂xiāo , 自zì 得dé 無wú 欲yù 之zhī 貌mào 。 」 曰yuē : 「 何hé 如rú 斯sī 可kě 以yǐ 囂xiāo 囂xiāo 矣yǐ ? 」 曰yuē : 「 尊zūn 德dé 樂lè 義yì , 則zé 可kě 以yǐ 囂xiāo 囂xiāo 矣yǐ 。 樂lè , 音yīn 洛luò 。 德dé , 謂wèi 所suǒ 得dé 之zhī 善shàn 。 尊zūn 之zhī , 則zé 有yǒu 以yǐ 自zì 重zhòng , 而ér 不bù 慕mù 乎hū 人rén 爵jué 之zhī 榮róng 。 義yì , 謂wèi 所suǒ 守shǒu 之zhī 正zhèng 。 樂lè 之zhī , 則zé 有yǒu 以yǐ 自zì 安ān , 而ér 不bù 殉xùn 乎hū 外wài 物wù 之zhī 誘yòu 矣yǐ 。 故gù 士shì 窮qióng 不bù 失shī 義yì , 達dá 不bù 離lí 道dào 。 離lí , 力lì 智zhì 反fǎn 。 言yán 不bù 以yǐ 貧pín 賤jiàn 而ér 移yí , 不bù 以yǐ 富fù 貴guì 而ér 淫yín , 此cǐ 尊zūn 德dé 樂lè 義yì 見jiàn 於yú 行xíng 事shì 之zhī 實shí 也yě 。 窮qióng 不bù 失shī 義yì , 故gù 士shì 得dé 己jǐ 焉yān ; 達dá 不bù 離lí 道dào , 故gù 民mín 不bù 失shī 望wàng 焉yān 。 得dé 己jǐ , 言yán 不bù 失shī 己jǐ 也yě 。 民mín 不bù 失shī 望wàng , 言yán 人rén 素sù 望wàng 其qí 興xìng 道dào 致zhì 治zhì , 而ér 今jīn 果guǒ 如rú 所suǒ 望wàng 也yě 。 古gǔ 之zhī 人rén , 得dé 志zhì , 澤zé 加jiā 於yú 民mín ; 不bù 得dé 志zhì , 脩xiū 身shēn 見jiàn 於yú 世shì 。 窮qióng 則zé 獨dú 善shàn 其qí 身shēn , 達dá 則zé 兼jiān 善shàn 天tiān 下xià 。 」 見jiàn , 音yīn 現xiàn 。 見jiàn , 謂wèi 名míng 實shí 之zhī 顯xiǎn 著zhù 也yě 。 此cǐ 又yòu 言yán 士shì 得dé 己jǐ 、 民mín 不bù 失shī 望wàng 之zhī 實shí 。 此cǐ 章zhāng 言yán 內nèi 重zhòng 而ér 外wài 輕qīng , 則zé 無wú 往wǎng 而ér 不bù 善shàn 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 待dài 文wén 王wáng 而ér 後hòu 興xìng 者zhě , 凡fán 民mín 也yě 。 若ruò 夫fū 豪háo 傑jié 之zhī 士shì , 雖suī 無wú 文wén 王wáng 猶yóu 興xìng 。 」 夫fū , 音yīn 扶fú 。 興xìng 者zhě , 感gǎn 動dòng 奮fèn 發fā 之zhī 意yì 。 凡fán 民mín , 庸yōng 常cháng 之zhī 人rén 也yě 。 豪háo 傑jié , 有yǒu 過guò 人rén 之zhī 才cái 智zhì 者zhě 也yě 。 蓋gài 降jiàng 衷zhōng 秉bǐng 彝yí , 人rén 所suǒ 同tóng 得dé , 惟wéi 上shàng 智zhì 之zhī 資zī 無wú 物wù 欲yù 之zhī 蔽bì , 為wèi 能néng 無wú 待dài 於yú 教jiào , 而ér 自zì 能néng 感gǎn 發fā 以yǐ 有yǒu 為wèi 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 附fù 之zhī 以yǐ 韓hán 魏wèi 之zhī 家jiā , 如rú 其qí 自zì 視shì 欿kǎn 然rán , 則zé 過guò 人rén 遠yuǎn 矣yǐ 。 」 欿kǎn , 音yīn 坎kǎn 。 附fù , 益yì 也yě 。 韓hán 魏wèi , 晉jìn 卿qīng 富fù 家jiā 也yě 。 欿kǎn 然rán , 不bù 自zì 滿mǎn 之zhī 意yì 。 尹yǐn 氏shì 曰yuē : 「 言yán 有yǒu 過guò 人rén 之zhī 識shí , 則zé 不bù 以yǐ 富fù 貴guì 為wèi 事shì 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 以yǐ 佚yì 道dào 使shǐ 民mín , 雖suī 勞láo 不bù 怨yuàn ; 以yǐ 生shēng 道dào 殺shā 民mín , 雖suī 死sǐ 不bù 怨yuàn 殺shā 者zhě 。 」 程chéng 子zi 曰yuē : 「 以yǐ 佚yì 道dào 使shǐ 民mín , 謂wèi 本běn 欲yù 佚yì 之zhī 也yě , 播bō 穀gǔ 乘chéng 屋wū 之zhī 類lèi 是shì 也yě 。 以yǐ 生shēng 道dào 殺shā 民mín , 謂wèi 本běn 欲yù 生shēng 之zhī 也yě , 除chú 害hài 去qù 惡è 之zhī 類lèi 是shì 也yě 。 蓋gài 不bù 得dé 已yǐ 而ér 為wèi 其qí 所suǒ 當dāng 為wèi , 則zé 雖suī 咈fú 民mín 之zhī 欲yù 而ér 民mín 不bù 怨yuàn , 其qí 不bù 然rán 者zhě 反fǎn 是shì 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 霸bà 者zhě 之zhī 民mín , 驩huān 虞yú 如rú 也yě ; 王wáng 者zhě 之zhī 民mín , 皞hào 皞hào 如rú 也yě 。 皞hào , 胡hú 老lǎo 反fǎn 。 驩huān 虞yú , 與yǔ 歡huān 娛yú 同tóng 。 皞hào 皞hào , 廣guǎng 大dà 自zì 得dé 之zhī 貌mào 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 驩huān 虞yú , 有yǒu 所suǒ 造zào 為wèi 而ér 然rán , 豈qǐ 能néng 久jiǔ 也yě ? 耕gēng 田tián 鑿záo 井jǐng , 帝dì 力lì 何hé 有yǒu 於yú 我wǒ ? 如rú 天tiān 之zhī 自zì 然rán , 乃nǎi 王wáng 者zhě 之zhī 政zhèng 。 」 楊yáng 氏shì 曰yuē : 「 所suǒ 以yǐ 致zhì 人rén 驩huān 虞yú , 必bì 有yǒu 違wéi 道dào 干gàn 譽yù 之zhī 事shì ; 若ruò 王wáng 者zhě 則zé 如rú 天tiān , 亦yì 不bù 令lìng 人rén 喜xǐ , 亦yì 不bù 令lìng 人rén 怒nù 。 」 殺shā 之zhī 而ér 不bù 怨yuàn , 利lì 之zhī 而ér 不bù 庸yōng , 民mín 日rì 遷qiān 善shàn 而ér 不bù 知zhī 為wèi 之zhī 者zhě 。 此cǐ 所suǒ 謂wèi 皞hào 皞hào 如rú 也yě 。 庸yōng , 功gōng 也yě 。 豐fēng 氏shì 曰yuē : 「 因yīn 民mín 之zhī 所suǒ 惡è 而ér 去qù 之zhī , 非fēi 有yǒu 心xīn 於yú 殺shā 之zhī 也yě , 何hé 怨yuàn 之zhī 有yǒu ? 因yīn 民mín 之zhī 所suǒ 利lì 而ér 利lì 之zhī , 非fēi 有yǒu 心xīn 於yú 利lì 之zhī 也yě , 何hé 庸yōng 之zhī 有yǒu ? 輔fǔ 其qí 性xìng 之zhī 自zì 然rán , 使shǐ 自zì 得dé 之zhī , 故gù 民mín 日rì 遷qiān 善shàn 而ér 不bù 知zhī 誰shuí 之zhī 所suǒ 為wèi 也yě 。 」 夫fū 君jūn 子zi 所suǒ 過guò 者zhě 化huà , 所suǒ 存cún 者zhě 神shén , 上shàng 下xià 與yǔ 天tiān 地dì 同tóng 流liú , 豈qǐ 曰yuē 小xiǎo 補bǔ 之zhī 哉zāi ? 」 夫fū , 音yīn 扶fú 。 君jūn 子zi , 聖shèng 人rén 之zhī 通tōng 稱chēng 也yě 。 所suǒ 過guò 者zhě 化huà , 身shēn 所suǒ 經jīng 歷lì 之zhī 處chù , 即jí 人rén 無wú 不bù 化huà , 如rú 舜shùn 之zhī 耕gēng 歷lì 山shān 而ér 田tián 者zhě 遜xùn 畔pàn , 陶táo 河hé 濱bīn 而ér 器qì 不bù 苦kǔ 窳yǔ 也yě 。 所suǒ 存cún 者zhě 神shén , 心xīn 所suǒ 存cún 主zhǔ 處chù 便biàn 神shén 妙miào 不bù 測cè , 如rú 孔kǒng 子zi 之zhī 立lì 斯sī 立lì 、 道dào 斯sī 行xíng 、 綏suī 斯sī 來lái 、 動dòng 斯sī 和hé , 莫mò 知zhī 其qí 所suǒ 以yǐ 然rán 而ér 然rán 也yě 。 是shì 其qí 德dé 業yè 之zhī 盛shèng , 乃nǎi 與yǔ 天tiān 地dì 之zhī 化huà 同tóng 運yùn 並bìng 行xíng , 舉jǔ 一yī 世shì 而ér 甄zhēn 陶táo 之zhī , 非fēi 如rú 霸bà 者zhě 但dàn 小xiǎo 小xiǎo 補bǔ 塞sāi 其qí 罅xià 漏lòu 而ér 已yǐ 。 此cǐ 則zé 王wáng 道dào 之zhī 所suǒ 以yǐ 為wèi 大dà , 而ér 學xué 者zhě 所suǒ 當dāng 盡jǐn 心xīn 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 仁rén 言yán , 不bù 如rú 仁rén 聲shēng 之zhī 入rù 人rén 深shēn 也yě 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 仁rén 言yán , 謂wèi 以yǐ 仁rén 厚hòu 之zhī 言yán 加jiā 於yú 民mín 。 仁rén 聲shēng , 謂wèi 仁rén 聞wén , 謂wèi 有yǒu 仁rén 之zhī 實shí 而ér 為wèi 眾zhòng 所suǒ 稱chēng 道dào 者zhě 也yě 。 此cǐ 尤yóu 見jiàn 仁rén 德dé 之zhī 昭zhāo 著zhù , 故gù 其qí 感gǎn 人rén 尤yóu 深shēn 也yě 。 」 善shàn 政zhèng , 不bù 如rú 善shàn 教jiào 之zhī 得dé 民mín 也yě 。 政zhèng , 謂wèi 法fǎ 度dù 禁jìn 令lìng , 所suǒ 以yǐ 制zhì 其qí 外wài 也yě 。 教jiào , 謂wèi 道dào 德dé 齊qí 禮lǐ , 所suǒ 以yǐ 格gé 其qí 心xīn 也yě 。 善shàn 政zhèng 民mín 畏wèi 之zhī , 善shàn 教jiào 民mín 愛ài 之zhī ; 善shàn 政zhèng 得dé 民mín 財cái , 善shàn 教jiào 得dé 民mín 心xīn 。 」 得dé 民mín 財cái 者zhě , 百bǎi 姓xìng 足zú 而ér 君jūn 無wú 不bù 足zú 也yě ; 得dé 民mín 心xīn 者zhě , 不bù 遺yí 其qí 親qīn , 不bù 後hòu 其qí 君jūn 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 人rén 之zhī 所suǒ 不bù 學xué 而ér 能néng 者zhě , 其qí 良liáng 能néng 也yě ; 所suǒ 不bù 慮lǜ 而ér 知zhī 者zhě , 其qí 良liáng 知zhī 也yě 。 良liáng 者zhě , 本běn 然rán 之zhī 善shàn 也yě 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 良liáng 知zhī 良liáng 能néng , 皆jiē 無wú 所suǒ 由yóu ; 乃nǎi 出chū 於yú 天tiān , 不bù 繫xì 於yú 人rén 。 」 孩hái 提tí 之zhī 童tóng , 無wú 不bù 知zhī 愛ài 其qí 親qīn 者zhě ; 及jí 其qí 長zhǎng 也yě , 無wú 不bù 知zhī 敬jìng 其qí 兄xiōng 也yě 。 長zhǎng , 上shàng 聲shēng , 下xià 同tóng 。 孩hái 提tí , 二èr 三sān 歲suì 之zhī 閒xián , 知zhī 孩hái 笑xiào 、 可kě 提tí 抱bào 者zhě 也yě 。 愛ài 親qīn 敬jìng 長zhǎng , 所suǒ 謂wèi 良liáng 知zhī 良liáng 能néng 者zhě 也yě 。 親qīn 親qīn , 仁rén 也yě ; 敬jìng 長zhǎng , 義yì 也yě 。 無wú 他tā , 達dá 之zhī 天tiān 下xià 也yě 。 」 言yán 親qīn 親qīn 敬jìng 長zhǎng , 雖suī 一yī 人rén 之zhī 私sī , 然rán 達dá 之zhī 天tiān 下xià 無wú 不bù 同tóng 者zhě , 所suǒ 以yǐ 為wèi 仁rén 義yì 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 舜shùn 之zhī 居jū 深shēn 山shān 之zhī 中zhōng , 與yǔ 木mù 石shí 居jū , 與yǔ 鹿lù 豕shǐ 遊yóu , 其qí 所suǒ 以yǐ 異yì 於yú 深shēn 山shān 之zhī 野yě 人rén 者zhě 幾jǐ 希xī 。 及jí 其qí 聞wén 一yī 善shàn 言yán , 見jiàn 一yī 善shàn 行xíng , 若ruò 決jué 江jiāng 河hé , 沛pèi 然rán 莫mò 之zhī 能néng 禦yù 也yě 。 」 行xíng , 去qù 聲shēng 。 居jū 深shēn 山shān , 謂wèi 耕gēng 歷lì 山shān 時shí 也yě 。 蓋gài 聖shèng 人rén 之zhī 心xīn , 至zhì 虛xū 至zhì 明míng , 渾hún 然rán 之zhī 中zhōng , 萬wàn 理lǐ 畢bì 具jù 。 一yī 有yǒu 感gǎn 觸chù , 則zé 其qí 應yīng 甚shèn 速sù , 而ér 無wú 所suǒ 不bù 通tōng , 非fēi 孟mèng 子zi 造zào 道dào 之zhī 深shēn , 不bù 能néng 形xíng 容róng 至zhì 此cǐ 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 無wú 為wèi 其qí 所suǒ 不bù 為wèi , 無wú 欲yù 其qí 所suǒ 不bù 欲yù , 如rú 此cǐ 而ér 已yǐ 矣yǐ 。 」 李lǐ 氏shì 曰yuē : 「 有yǒu 所suǒ 不bù 為wèi 不bù 欲yù , 人rén 皆jiē 有yǒu 是shì 心xīn 也yě 。 至zhì 於yú 私sī 意yì 一yī 萌méng , 而ér 不bù 能néng 以yǐ 禮lǐ 義yì 制zhì 之zhī , 則zé 為wèi 所suǒ 不bù 為wèi 、 欲yù 所suǒ 不bù 欲yù 者zhě 多duō 矣yǐ 。 能néng 反fǎn 是shì 心xīn , 則zé 所suǒ 謂wèi 擴kuò 充chōng 其qí 羞xiū 惡è 之zhī 心xīn 者zhě , 而ér 義yì 不bù 可kě 勝shèng 用yòng 矣yǐ , 故gù 曰yuē 如rú 此cǐ 而ér 已yǐ 矣yǐ 。 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 人rén 之zhī 有yǒu 德dé 慧huì 術shù 知zhī 者zhě , 恒héng 存cún 乎hū 疢chèn 疾jí 。 知zhī , 去qù 聲shēng 。 疢chèn , 丑chǒu 刃rèn 反fǎn 。 德dé 慧huì 者zhě , 德dé 之zhī 慧huì 。 術shù 知zhī 者zhě , 術shù 之zhī 知zhī 。 疢chèn 疾jí , 猶yóu 災zāi 患huàn 也yě 。 言yán 人rén 必bì 有yǒu 疢chèn 疾jí , 則zé 能néng 動dòng 心xīn 忍rěn 性xìng , 增zēng 益yì 其qí 所suǒ 不bù 能néng 也yě 。 獨dú 孤gū 臣chén 孽niè 子zi , 其qí 操cāo 心xīn 也yě 危wēi , 其qí 慮lǜ 患huàn 也yě 深shēn , 故gù 達dá 。 」 孤gū 臣chén , 遠yuǎn 臣chén ; 孽niè 子zi , 庶shù 子zi , 皆jiē 不bù 得dé 於yú 君jūn 親qīn , 而ér 常cháng 有yǒu 疢chèn 疾jí 者zhě 也yě 。 達dá , 謂wèi 達dá 於yú 事shì 理lǐ , 即jí 所suǒ 謂wèi 德dé 慧huì 術shù 知zhī 也yě 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 有yǒu 事shì 君jūn 人rén 者zhě , 事shì 是shì 君jūn 則zé 為wèi 容róng 悅yuè 者zhě 也yě 。 阿ā 殉xùn 以yǐ 為wèi 容róng , 逢féng 迎yíng 以yǐ 為wèi 悅yuè , 此cǐ 鄙bǐ 夫fū 之zhī 事shì 、 妾qiè 婦fù 之zhī 道dào 也yě 。 有yǒu 安ān 社shè 稷jì 臣chén 者zhě , 以yǐ 安ān 社shè 稷jì 為wèi 悅yuè 者zhě 也yě 。 言yán 大dà 臣chén 之zhī 計jì 安ān 社shè 稷jì , 如rú 小xiǎo 人rén 之zhī 務wù 悅yuè 其qí 君jūn , 眷juàn 眷juàn 於yú 此cǐ 而ér 不bù 忘wàng 也yě 。 有yǒu 天tiān 民mín 者zhě , 達dá 可kě 行xíng 於yú 天tiān 下xià 而ér 後hòu 行xíng 之zhī 者zhě 也yě 。 民mín 者zhě , 無wú 位wèi 之zhī 稱chēng 。 以yǐ 其qí 全quán 盡jǐn 天tiān 理lǐ , 乃nǎi 天tiān 之zhī 民mín , 故gù 謂wèi 之zhī 天tiān 民mín 。 必bì 其qí 道dào 可kě 行xíng 於yú 天tiān 下xià , 然rán 後hòu 行xíng 之zhī ; 不bù 然rán , 則zé 寧níng 沒méi 世shì 不bù 見jiàn 知zhī 而ér 不bù 悔huǐ , 不bù 肯kěn 小xiǎo 用yòng 其qí 道dào 以yǐ 殉xùn 於yú 人rén 也yě 。 張zhāng 子zi 曰yuē : 「 必bì 功gōng 覆fù 斯sī 民mín 然rán 後hòu 出chū , 如rú 伊yī 呂lǚ 之zhī 徒tú 。 」 有yǒu 大dà 人rén 者zhě , 正zhèng 己jǐ 而ér 物wù 正zhèng 者zhě 也yě 。 」 大dà 人rén , 德dé 盛shèng 而ér 上shàng 下xià 化huà 之zhī , 所suǒ 謂wèi 「 見jiàn 龍lóng 在zài 田tián , 天tiān 下xià 文wén 明míng 」 者zhě 。 此cǐ 章zhāng 言yán 人rén 品pǐn 不bù 同tóng , 略lüè 有yǒu 四sì 等děng 。 容róng 悅yuè 佞nìng 臣chén 不bù 足zú 言yán 。 安ān 社shè 稷jì 則zé 忠zhōng 矣yǐ , 然rán 猶yóu 一yī 國guó 之zhī 士shì 也yě 。 天tiān 民mín 則zé 非fēi 一yī 國guó 之zhī 士shì 矣yǐ , 然rán 猶yóu 有yǒu 意yì 也yě 。 無wú 意yì 無wú 必bì , 惟wéi 其qí 所suǒ 在zài 而ér 物wù 無wú 不bù 化huà , 惟wéi 聖shèng 者zhě 能néng 之zhī 。

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 君jūn 子zi 有yǒu 三sān 樂lè , 而ér 王wáng 天tiān 下xià 不bù 與yǔ 存cún 焉yān 。 樂lè , 音yīn 洛luò 。 王wáng 、 與yǔ , 皆jiē 去qù 聲shēng , 下xià 並bìng 同tóng 。 父fù 母mǔ 俱jù 存cún , 兄xiōng 弟dì 無wú 故gù , 一yī 樂lè 也yě 。 此cǐ 人rén 所suǒ 深shēn 願yuàn 而ér 不bù 可kě 必bì 得dé 者zhě , 今jīn 既jì 得dé 之zhī , 其qí 樂lè 可kě 知zhī 。 仰yǎng 不bù 愧kuì 於yú 天tiān , 俯fǔ 不bù 怍zuò 於yú 人rén , 二èr 樂lè 也yě 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 人rén 能néng 克kè 己jǐ , 則zé 仰yǎng 不bù 愧kuì , 俯fǔ 不bù 怍zuò , 心xīn 廣guǎng 體tǐ 胖pàng , 其qí 樂lè 可kě 知zhī , 有yǒu 息xī 則zé 餒něi 矣yǐ 。 」 得dé 天tiān 下xià 英yīng 才cái 而ér 教jiào 育yù 之zhī , 三sān 樂lè 也yě 。 盡jǐn 得dé 一yī 世shì 明míng 睿ruì 之zhī 才cái , 而ér 以yǐ 所suǒ 樂lè 乎hū 己jǐ 者zhě 教jiào 而ér 養yǎng 之zhī , 則zé 斯sī 道dào 之zhī 傳chuán 得dé 之zhī 者zhě 眾zhòng , 而ér 天tiān 下xià 後hòu 世shì 將jiāng 無wú 不bù 被bèi 其qí 澤zé 矣yǐ 。 聖shèng 人rén 之zhī 心xīn 所suǒ 願yuàn 欲yù 者zhě , 莫mò 大dà 於yú 此cǐ , 今jīn 既jì 得dé 之zhī , 其qí 樂lè 為wèi 何hé 如rú 哉zāi ? 君jūn 子zi 有yǒu 三sān 樂lè , 而ér 王wáng 天tiān 下xià 不bù 與yǔ 存cún 焉yān 。 」 林lín 氏shì 曰yuē : 「 此cǐ 三sān 樂lè 者zhě , 一yī 係xì 於yú 天tiān , 一yī 係xì 於yú 人rén 。 其qí 可kě 以yǐ 自zì 致zhì 者zhě , 惟wéi 不bù 愧kuì 不bù 怍zuò 而ér 已yǐ , 學xué 者zhě 可kě 不bù 勉miǎn 哉zāi ? 」

孟mèng 子zi 曰yuē : 「 廣guǎng 土tǔ 眾zhòng 民mín , 君jūn 子zi 欲yù 之zhī , 所suǒ 樂lè 不bù 存cún 焉yān 。 樂lè , 音yīn 洛luò , 下xià 同tóng 。 地dì 闢pì 民mín 聚jù , 澤zé 可kě 遠yuǎn 施shī , 故gù 君jūn 子zi 欲yù 之zhī , 然rán 未wèi 足zú 以yǐ 為wèi 樂lè 也yě 。 中zhōng 天tiān 下xià 而ér 立lì , 定dìng 四sì 海hǎi 之zhī 民mín , 君jūn 子zi 樂lè 之zhī , 所suǒ 性xìng 不bù 存cún 焉yān 。 其qí 道dào 大dà 行xíng , 無wú 一yī 夫fū 不bù 被bèi 其qí 澤zé , 故gù 君jūn 子zi 樂lè 之zhī , 然rán 其qí 所suǒ 得dé 於yú 天tiān 者zhě 則zé 不bù 在zài 是shì 也yě 。 君jūn 子zi 所suǒ 性xìng , 雖suī 大dà 行xíng 不bù 加jiā 焉yān , 雖suī 窮qióng 居jū 不bù 損sǔn 焉yān , 分fēn 定dìng 故gù 也yě 。 分fēn , 去qù 聲shēng 。 分fēn 者zhě , 所suǒ 得dé 於yú 天tiān 之zhī 全quán 體tǐ , 故gù 不bù 以yǐ 窮qióng 達dá 而ér 有yǒu 異yì 。 君jūn 子zi 所suǒ 性xìng , 仁rén 義yì 禮lǐ 智zhì 根gēn 於yú 心xīn 。 其qí 生shēng 色sè 也yě , 睟suì 然rán 見jiàn 於yú 面miàn , 盎àng 於yú 背bèi , 施shī 於yú 四sì 體tǐ , 四sì 體tǐ 不bù 言yán 而ér 喻yù 。 」 睟suì , 音yīn 粹cuì 。 見jiàn , 音yīn 現xiàn 。 盎àng , 烏wū 浪làng 反fǎn 。 上shàng 言yán 所suǒ 性xìng 之zhī 分fēn , 與yǔ 所suǒ 欲yù 所suǒ 樂lè 不bù 同tóng , 此cǐ 乃nǎi 言yán 其qí 蘊yùn 也yě 。 仁rén 義yì 禮lǐ 智zhì , 性xìng 之zhī 四sì 德dé 也yě 。 根gēn , 本běn 也yě 。 生shēng , 發fā 見jiàn 也yě 。 睟suì 然rán , 清qīng 和hé 潤rùn 澤zé 之zhī 貌mào 。 盎àng , 豐fēng 厚hòu 盈yíng 溢yì 之zhī 意yì 。 施shī 於yú 四sì 體tǐ , 謂wèi 見jiàn 於yú 動dòng 作zuò 威wēi 儀yí 之zhī 閒xián 也yě 。 喻yù , 曉xiǎo 也yě 。 四sì 體tǐ 不bù 言yán 而ér 喻yù , 言yán 四sì 體tǐ 不bù 待dài 吾wú 言yán , 而ér 自zì 能néng 曉xiǎo 吾wú 意yì 也yě 。 蓋gài 氣qì 稟bǐng 清qīng 明míng , 無wú 物wù 欲yù 之zhī 累lèi , 則zé 性xìng 之zhī 四sì 德dé 根gēn 本běn 於yú 心xīn , 其qí 積jī 之zhī 盛shèng , 則zé 發fā 而ér 著zhù 見jiàn 於yú 外wài 者zhě , 不bù 待dài 言yán 而ér 無wú 不bù 順shùn 也yě 。 程chéng 子zi 曰yuē : 「 睟suì 面miàn 盎àng 背bèi , 皆jiē 積jī 盛shèng 致zhì 然rán 。 四sì 體tǐ 不bù 言yán 而ér 喻yù , 惟wéi 有yǒu 德dé 者zhě 能néng 之zhī 。 」 此cǐ 章zhāng 言yán 君jūn 子zi 固gù 欲yù 其qí 道dào 之zhī 大dà 行xíng , 然rán 其qí 所suǒ 得dé 於yú 天tiān 者zhě , 則zé 不bù 以yǐ 是shì 而ér 有yǒu 所suǒ 加jiā 損sǔn 也yě 。

❖
🔊 本页支持朗读:点屏幕底部控制条即可听书(Chrome / Edge / Safari 支持)。 若未出现控制条,说明当前浏览器不支持语音朗读。
相关推荐